تبیین ابعاد مفهوم، مصادیق و قرائن تقلب در صورت‌های‌مالی: بر اساس روش تحلیل مضمون (تم)

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای حسابداری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، تبریز، ایران (Reza_Bornachar@yahoo.com)
2 دانشیار حسابداری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، تبریز، ایران(نویسنده مسئول)
3 دانشیار حسابداری، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران (Fazlzadeh@tabrizu.ac.ir)
4 دانشیار حسابداری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، تبریز، ایران (badavarnahandi@iaut.ac.ir)
چکیده
تقلب از عوامل موثر در کاهش اعتماد عمومی نسبت به گزارش‌ها و صورت­های‌مالی تهیه شده شرکت‌ها، محسوب می‌شود. به علت فقدان چارچوب نظری کامل و خلاء قوانین موضوعه تقلب، پژوهش حاضر با هدف تبیین ابعاد مفهوم، مصادیق و قرائن تقلب در صورتهای‌مالی به روش تحلیل تم، منطبق با شرایط محیطی کشور، انجام شد. در این تحقیق با مصاحبه از 21 نفر خبره که به روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شده‌اند و عضو جامعه حسابداران رسمی ایران یا کارشناس رسمی دادگستری بوده و سابقه بررسی تقلب در پرونده‌های کلان شرکت‌های ایرانی را داشته‌اند این نتیجه حاصل شده است که مفهوم تقلب در صورتهای‌ مالی دارای ابعاد قانونی(لزوم تعریف تقلب در قانون، ذکر و تعریف نمودن مصادیق تقلب در قانون)، معنوی(قصدو نیت، فریب‌کارانه، معمولا"توأم با تبانی) و مادی(وارونه جلوه دادن واقعیت، داشتن مزایا­و­منافع برای مرتکب و ‌ضرر­و­زیان‌رساندن‌به‌دیگری) است. همچنین یافته‌‌ این تحقیق، مصداق‌های کلی تقلب در صورتهای مالی را، در پنج تم فرعی(1- اسناد و مدارک جعلی، 2- دستکاری در اقلام صورتهای مالی، 3- افشاء یا عدم افشای اطلاعات با اهمیت، 4- بکارگیری نادرست استانداردهای حسابداری و 5- سوء استفاده از دارائیها)، بعلاوه در تم فرعی مصادیق قوانینی (برخی مصادیق اشاره شده در بعضی قوانین جاری کشور)، به همراه مجموعه مصادیق عینی برای هر تم فرعی نشان می‌دهد. افزون بر این قرائن تقلب در صورتهای مالی را در تم‌های قرائن غیر مالی (قرائن شکلی و ساختاری) تقلب و قرائن مالی تقلب بیان می‌دارد. قانونگذار می‌تواند از مفهوم و مصداق‌ های تقلب ارائه شده در این پژوهش در تعریف و نیز تدوین قانون مقابله با تقلب برای شرکت‌های ایرانی استفاده نماید.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Explain the Dimensions of the Concept, Instances and Indications of Fraud in Financial Statements: Based on the Method Thematic Analysis

نویسندگان English

Mohammad Reza Borna 1
Rasoul Baradaran Hassanzadeh 2
Alireza Fazlzadeh 3
Younes Badavar Nahandi 4
1 PhD Student in Accounting, Islamic Azad University, Tabriz Branch, Tabriz, Iran(Reza_Bornachar@yahoo.com)
2 Associate Professor of Accounting, Islamic Azad University, Tabriz Branch, Tabriz, Iran (Corresponding Author)
3 Associate Professor of Accounting, University of Tabriz, Tabriz, Iran(Fazlzadeh@tabrizu.ac.ir)
4 Associate Professor of Accounting, Islamic Azad University, Tabriz Branch, Tabriz, Iran(badavarnahandi@iaut.ac.ir)
چکیده English

Fraud is one of the effective factors in reducing public confidence in the reports and financial statements prepared by companies. Due to the lack of a complete theoretical framework and the vacuity of fraud laws, the present study was conducted to explain the dimensions of the concept, instances and Indications of fraud in financial statements by theme analysis method, in accordance with environmental conditions. In this study, by interviewing 21 experts who have been selected by purposive sampling method and are members of the Iranian Society of Certified Public Accountants or forensic experts and have a history of investigating fraud in large cases of Iranian companies, it has been concluded that the concept of fraud in financial statements has legal dimensions (the need to define fraud in law, mentioning and defining instances of fraud in law), spiritual (intent, deceptive, usually accompanied by collusion) and material (inverting reality, having benefits for the perpetrator and harming the other). Findings of this research also provide general instances of financial statement fraud in five theme (1-forged documents, 2- manipulating with financial statements, 3- disclosure or non-disclosure of relevant information, 4- misapplication of accounting standards, and 5- misuse of assets) In addition, in the sub-theme, it shows instances of rules (some instances mentioned in some current laws of the country), along with a set of objective instances for each sub-theme. In addition, indicates of fraud in financial statements is expressed in the themes of non-financial evidence (formal and structural indications) of fraud and financial indications of fraud. The legislator can use the concept and instances of fraud in this study in definition and also the drafting a law to combat fraud for Iranian companies.

کلیدواژه‌ها English

Fraud
Instantiation
Forensic accounting
Theme Analysis
Anupam, M., and B. Ganga. 2017. Application of Forensic Tools to Detect Fraud: The case of Toshiba. Journal of forensic and Investigative 9(1): 692-710
اعتمادی، حسین و زلقی، حسن. (1392)، کاربرد رگرسیون لجستیک در شناسایی گزارشگری مالی متقلبانه، دانش حسابرسی، دوره 13، شماره 51، صص 5-23.
Beneish, M. D. (1999). The Detection of Earnings Manipulation. Financial Analysts Journal, 55(5): 24-36
انواری، سعید. (1400)، منطق، شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، تهران، صص 29-31.
Bell, T., and j. Carcello. 2000. A Decision aid for assessing the Likelihood of fraudulent financial reporting. A journal of Practice & Theory, 9(1): 169-178.
ایمان، محمدتقی و نوشادی، محمودرضا.(1390)، تحلیل محتوای کیفی، پژوهش، دوره 3، شماره 2، صص 15-44.
Bani Ahmad. A., (2019). The Moderating role of Internal Control on the relationship between Accounting Information System and Detection of Fraud: The Case of the Jordanian Banks, International Journal of Academic Research in Economics and Management Sciences, 8(1): 27-42
بولو، قاسم و صادقی، پیمان. (1389)، تاثیر ویژگی‌هایاخلاقی فردی حسابرسان بر استفاده از راهنمای تصمیم در کشف تقلب مدیریت، فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، سال پنجم، شماره‌های 3و 4، صص74-83.
Braun, v. and v. Clarke. 2006. Using thematic analysis in psychology, Qualitative Research in Psychology 3(2): 77-101.
بولو، قاسم؛ برزیده، فرخ؛ اله‌یاری ابهری، حمید. 1399، الگوی ارزیابی خطر تقلب در حسابرسی صورت‌های مالی، دانش حسابداری، دوره 11، شماره 4، پیاپی 43، صص25-45.
Erwin, I., GH. Giyanti, H. Kartini, W. syamsuddin, M. Arifuddin. (2021). Determinants of Financial Statement Fraud: Research Fraud Diamond Theory (Empirical Study on Manufacturing Company listed on the Stock Exchange). Psychology and Education, 58(1), 302 -308.
پسندیده فرد، فایزه؛ وادی زاده، کاظم؛ سپاسی، سحر. (1399)، شناسایی عوامل موثر بر گزارشگری مالی متقلبانه و نادرست با استفاده از روش فراترکیب، دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری، دوره 5، شماره 9، صص 301-334.
Lin, C.-C., A.-A. Chiu, S.Y. Huang, and D.C. Yen. 2015. Detecting the financial statement fraud: The analysis of the differences between data mining techniques and expers’ judgments. Knowledge-Based Systems. Elsevier B.V. All rights reserved 89: 459-470.
پورحیدری، امید و بذرافشان، سعید.(1390)، بررسی سودمندی استفاده از چک لیست راهنمای کشف تقلب در ارزیابی خطر تقلب مدیریت، پژوهش‌های تجربی حسابداری مالی، سال دوم، شماره 3، صص 69-86.
Liodorova, J., I. Voronova, and R. Seider. 2021. Advanced Forensic Methods to Detect Fraud. Article in Criminalistics and Forensics. At https://doi.org/10.33994/kndise. 66(06). 48-59.
تشدیدی،الهه و سپاسی، سحر.(1397)، ارائه الگوی پیشگیری و کنترل تقلب در ایران به روش نظریه پردازی زمینه بنیان، حسابداری مالی، سال دهم، شماره 40،صص29-50.
Olusola Luke, O. 2013. Application of Forensic Accounting: A Tool for Confidence in Auditors’ Reports. Department of Accountancy accountancy, School of Business Studies, The Federal Polytechnic, Ado-Ekiti, Ekitistate, Nigeria. Research Journal of Finance and Accouunting 4(17): 105-110.
حسینی، سید علی؛ داغانی، رضا؛ نصر، محمد علی. (1396)، ساز وکارهای بررسی تقلب: حسابداری دادگاهی، ارزیابی کنترلهای داخلی، انتشارات بورس، ص:57.
Özcan, A. 2019. Analyzing the Impact of Forensic Accounting on the Detection of Financial Information Manipulation, Manas journal of Social Studies 8(2): 1744-1760.
خواجوی، شکراله و ابراهیمی، مهرداد.(1396)، ارائه یک رویکرد محاسباتی نوین برای پیش-بینی تقلب در صورتهای مالی با استفاده از شیوه‌های خوشه‌بندی و طبقه‌بندی (شواهدی از شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران)، پیشرفت‌های حسابداری، دوره 9، شماره 2، صص 1-34.
Ross, B. 2010. What are the Requirements for Fraud? Lawyers.com.Retrieved from http://research.lawyers.com/blogs/archives/4184-what-are-the-requirements-for fraud.html.
خواجوی، شکراله و ابراهیمی، مهرداد.(1396)، مدل سازی متغیرهای اثر گذار بر کشف تقلب در صورت های مالی با استفاده از تکنیک های داده کاوی، حسابداری مالی،فصلنامه حسابداری مالی، سال 9، شماره 33، صص23-50.
Sabàu, A. I., and C. Mare, I. L. Safta. 2021. A Statistical Model of Fraud Risk in Financial satements. Case for Romania Companies. At https://doi.org/10.3390/risks9060116.
خوانساری، محمد. (1375)، منطق صوری، جلد اول و دوم، موسسه انتشارات آگاه، تهران، چاپ نوزدهم، صص: 132 و 161.
Spathis, C. T., (2002). Detecting False Financial Statements Using Published Data: Some Evidece from Greece. Managerial Auditing Journal, (17): 179-191.
دیانتی دیلمی، زهرا و جعفری کیانا. (1398)، استفاده از مدل بنیش، مدل بنفورد و مدل پیوتروسکی برای کشف تقلبهای احتمالی در گزارشگری مالی: مطالعه موردی یک شرکت فرضی، هفدهمین همایش ملی حسابداری ایران، پردیس فارابی دانشگاه تهران، قم-3 و4 مهرماه 1398.
Tarjo, D., and N. Herawati. (2015). Application of Beneish M-score Models and Data Mining to Detect Financial Fraud, Procedia-Social and Behavioral Sciences, (211): 924-930.
دیانتی دیلمی، زهرا؛ باقری، ناهید؛ منطقی، خسرو. (1400)، الگوی شناسایی اسناد و مدارک فیزیکی مشکوک به تقلب بر اساس مشخصات ظاهریشان، مجله دانش حسابداری، دوره دوازدهم، ش 3، پیاپی 46، صص 129-146.
Yulistyawati, N.K.A., Suardikha, M.S., Sudana, P. (2019). The analysis of the factor that causes fraudulent financial reporting with fraud diamond. Journal Akuntansi dan Auditing Indonesia, 23(1), 1-10.
دیانتی دیلمی، زهرا؛ سلطانی، اصغر؛ عراقی، حامد.(1397)، تدوین برنامه درسی کارشناسی ارشد حسابداری قضایی و ضد تقلب، دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری، دوره 3، شماره 5، صص41-100.
Zainudin, E. F., and H. A. Hashim. 2016. Detecting Fraudulent Financial Reporting using financial ratio. Journal of Financial Reporting and Accounting 14(2): 266-278.
رضایی، ذبیح اله.(1398)،حسابداری قانونی و تقلب در صورتهای مالی،ترجمه: سید علی صبحی،انتشارات شرکت پیشرو فناور قائد، تهران، صص 17-25.
رویائی، رمضانعلی؛ محمدی، مهدی.(1394)، اخلاق و حرفه ای گرایی در حسابداری، انتشارات کتابخانه فرهنگ، تهران، ص: 283.
رهنمای رودپشتی، فریدون. (1391)، داده‌کاوی و کشف تقلب‌های مالی، دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، سال 1، شماره 3، صص 17-33.
ساریخانی، مهدی؛ ایزدی نیا، ناصر؛ کریم زاده، سعید دائی. (1399). بررسی عوامل موثر بر قصد گزارشگری تقلب با استفاده از مثلث تقلب و تئوری رفتار برنامه ریزی شده: از دیدگاه حسابداران، دو فصلنامه ارزشی و رفتاری، دوره 3، شماره 6، صص 105-135.
سجادی، سید حسین و کاظمی، توحید.(1395)، الگوی جامع گزارشگری مالی متقلبانه در ایران به روش نظریه پردازی زمینه بنیان، پژوهش های تجربی حسابداری، دوره 6، شماره 1، صص185-204.
صفرزاده، محمد حسین. (1389)، توانایی نسبت های مالی در کشف تقلب در گزارشگری مالی: تحلیل لاجیت، مجله علمی-پژوهشی دانش حسابداری، دوره 1، شماره 1، صص137-163.
طاهری، مسعود؛ ایزدی نیا، ناصر؛ مؤید فر، رزیتا.(1397)، بررسی اهمیت ابعاد و نشانه های تقلب در تعدیل برنامه حسابرسی با استفاده از مدل پنتاگون تقلب، مطالعات تجربی حسابداری مالی، سال 15، شماره 59، صص 83-106.
عابدی جعفری، حسن؛ تسلیمی،محمد سعید؛ فقیهی، ابولحسن؛ شیخ زاده، محمد؛ (1390)، تحلیل مضمون وشبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجد در داده های کیفی، اندیشه مدیریت راهبردی، شماره 2، پیاپی 10، صص151-198.
عالی‌پور، حسن. (1389)، ماهیت جرم، پژوهش حقوق و سیاست، سال دوازدهم، شماره 28، صص 177-212.
فرقاندوست حقیقی، کامبیز و برواری، فرید. (1388)، بررسی رابطه روش‌های تحلیلی در ارزیابی ریسک تحریف صورتهای مالی:تقلب مدیریت، فصلنامه دانش و پژوهش حسابداری، شماره 16، صص 18-23 و 65-70.
فرقاندوست حقیقی، کامبیز؛ هاشمی، سید عباس؛ فروغی دهکردی، امین. (1393)، مطالعه رابطه بین مدیریت سود و امکان تقلب در صورت‌های مالی شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران، دانش حسابرسی، سال 14، شماره 56، صص 47-68.
قاسمی، یار محمد؛ هاشمی، علی.(1398)، انجام پژوهش به روش تحلیل تماتیک: راهنمای عملی و گام به گام برای یادگیری و آموزش(مورد مطالعه: مصرف موسیقی دانشجویان کارشناسی ارشد دانشگاه ایلام)، فرهنگ ایلام، دوره بیستم، شماره 64 و65، صص 7-33.
کرمی، غلامرضا؛ جباری، حسن.(1396)، تدوین مدلی برای تعیین پاداش هیات مدیره شرکت های ایرانی، پژوهش های تجربی حسابداری، سال هشتم، شماره 3، صص 127-153.
مرادی، جواد؛ رستمی، راحله؛ زارع، رضا. (1393)، شناسایی عوامل خطر موثر بر احتمال وقوع تقلب د گزارشگری مالی از دید حسابرسان و بررسی تأثیر آن ها بر عملکرد مالی شرکت. پیشرفت های حسابداری، دوره 6، شماره 1، صص 141-173.
مشایخی، بیتا و حسین پور، امیر حسین. (1395)، بررسی رابطه بین مدیریت سود واقعی و مدیریت سود تعهدی در شرکت‌های مشکوک به تقلب بورس اوراق بهادار تهران، مطالعات تجربی حسابداری مالی، سال 12، شماره 49، صص 29-52.
معصومی، جواد؛ نیکو مرام، هاشم؛ طالب نیا، قدرت اله. (1399)، شناسایی و رتبه بندیی عوامل موثر بر کشف تقلب صورتهای مالی با استفاده از فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) . دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، دوره 9، شماره 35، صص 1-25.
نمازی، محمد و حسینی نیا، سمیه.(1398)، تحلیل محتوای نظریه های تقلب مالی و ارائه فرا الگوی چند بعدی تقلب، دانش حسابداری مالی، دوره 6، شماره 1، صص1-36.
نیکبخت، محمدرضا و شیخ، محمد جواد.(1383)، بررسی اهمیت شاخص های تقلب بالقوه مالی، مطالعات تجربی حسابداری مالی، شماره 5، صص 61-94.
هاشمی، سید عباس و حریری، امیر سینا. (1396)، ارزیابی توانایی قانون بنفورد در شناسایی و کشف تقلب مالی، بررسی‌های حسابداری و حسابرسی، دوره 24، شماره 2، صص 283-302.