بررسی تأثیر دانش مالی بر تمایل به سرمایه‌گذاری پرخطرسهامداران انفرادی بازار سرمایه: نقش میانجی عناصر اصلی تئوری رفتار برنامه‎‌ریزی شده و نقش تعدیلگر ریسک‌پذیری

نویسندگان
مهدی ثقفی 1
سحر یوسفی‌زاده 2
فاطمه پیری 3
1 استادیار، گروه حسابداری، دانشگاه پیام‌نور، تهران، ایران.(نویسنده مسئول)
2 دکتری حسابداری، گروه حسابداری، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران.saharyousefizadeh@yahoo.com
3 کارشناس ارشد حسابداری، گروه حسابداری، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران. f.piri1374@yahoo.com
چکیده
باتوجه به اینکه در بازارهای مالی نوظهوری مانند ایران، تصمیم‌های سرمایه‌ گذاری عمدتاً تحت تأثیر عوامل شناختی، اجتماعی و روان‌شناختی قرار می‌گیرند، ضروری است که با شناسایی و تحلیل عواملی که می‌توانند کیفیت تصمیم‌گیری و فرآیند مشاوره مالی را ارتقا دهند، زمینه برای بهبود این تصمیم‌ها فراهم شود. براین اساس هدف از پژوهش حاضر، بررسی تأثیر دانش مالی، عناصر اصلی تئوری رفتار برنامه­ریزی شده (نگرش نسبت به رفتار مالی، هنجارهای ذهنی و کنترل رفتار درک شده) بر تمایل به سرمایه‌گذاری پرخطر سهامداران انفرادی بورس اوراق بهادار تهران در سال 1403 با تأکید بر نقش تعدیل‌گر ریسک‌پذیری است. نمونه پژوهش شامل 384 سهامدار انفرادی بود که به روش نمونه‌گیری غیراحتمالی در دسترس انتخاب شدند. برای تحلیل داده‌ها و آزمون فرضیه‌ها، از روش مدل‌سازی معادلات ساختاری با نرم‌افزار SmartPLS استفاده شده است. یافته‌های حاکی از آن است که دانش مالی، به‌صورت معنادار و با اثر مستقیم مثبت، نگرش، هنجارهای ذهنی و کنترل رفتار ادراک‌ شده سهامداران انفرادی بازار سرمایه را تقویت می‌کند. همچنین، دانش مالی به‌طور غیرمستقیم و از مسیر تقویت همین سازه‌های شناختی و رفتاری، تمایل سهامداران به سرمایه‌گذاری پرخطر را نیز افزایش می‌دهد. افزون براین، ریسک‌ پذیری به‌عنوان یک متغیر تعدیل‌کننده، شدت اثر هنجارهای ذهنی بر تمایل به سرمایه‌ گذاری پرخطر را افزایش می‌دهد، اما نمی‌تواند رابطه بین نگرش نسبت به رفتار مالی و کنترل رفتار ادراک‌شده با تمایل به سرمایه‌گذاری پرخطر را تعدیل کند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که ارتقای دانش مالی، تقویت نگرش مالی مثبت، افزایش کنترل رفتار ادراک‌شده و توجه به ریسک‌پذیری می‌تواند سرمایه‌گذاران را برای تصمیم‌گیری‌های پرخطر آگاهانه آماده کند. این یافته‌ ها برای مشاوران مالی، برنامه‌ریزان آموزشی و سیاست‌ گذاران بازار سرمایه کاربردی است.
کلیدواژه‌ها
دانش مالی
نگرش نسبت به رفتار مالی
هنجارهای ذهنی
کنترل رفتار ادراک‌شده
ریسک پذیری
سرمایه‌گذاران انفرادی

عنوان مقاله English

The Impact of Financial Knowledge on Individual Investors’ Willingness to Undertake High-Risk Investments: Mediating Role of Key Elements of the Theory of Planned Behavior and Moderating Role of Risk Tolerance

نویسندگان English

Mahdi Saghafi 1
Sahar Yousefizadeh 2
Fatemeh Piri 3
1 Assistant Professor, Department of Accounting, Payame Noor University, Tehran, Iran. (Corresponding Author)
2 Ph.D. in Accounting, Department of Accounting, ‎ Ilam University, Ilam, Iran.‎ saharyousefizadeh@yahoo.com
3 MSc. in Accounting, Payame Noor University, Tehran, Iran. f.piri1374@yahoo.com
چکیده English

In emerging financial markets such as Iran, investment decisions are largely influenced by cognitive, social, and psychological factors. Therefore, it is essential to identify and analyze the elements that can enhance the quality of decision-making and the financial advisory process, creating a basis for better investment decisions. Accordingly, the present study aims to examine the effects of financial knowledge and the core components of the Theory of Planned Behavior (namely, financial attitude, subjective norms, and perceived behavioral control) on individual shareholders’ intention to engage in high-risk investments on the Tehran Stock Exchange in 2024, with a focus on the moderating role of risk tolerance.

The study sample consisted of 384 individual shareholders, selected through convenience sampling. Data were analyzed, and hypotheses were tested using structural equation modeling in SmartPLS. The findings indicate that financial knowledge significantly and directly strengthens individual shareholders’ financial attitudes, subjective norms, and perceived behavioral control. In addition, financial knowledge indirectly increases investors’ willingness to undertake high-risk investments by reinforcing these cognitive and behavioral constructs.

Furthermore, risk tolerance acts as a moderating variable, intensifying the effect of subjective norms on the intention to invest in high-risk assets; however, it does not moderate the relationships between financial attitude or perceived behavioral control and high-risk investment intention. Overall, the results suggest that enhancing financial knowledge, fostering positive financial attitudes, increasing perceived behavioral control, and taking into account differences in risk tolerance can better prepare investors for informed decision-making in high-risk contexts. These insights have practical implications for financial advisors, educational planners, and policymakers in the capital market.

کلیدواژه‌ها English

Financial Knowledge
Attitude Toward Financial Behavior
Subjective norms
Perceived Behavioral Control
Risk Tolerance
Individual Investors
Ajzen, I. 2020. The theory of planned behavior: Frequently asked questions. Human Behavior and Emerging Technologies, 2(4): 314–324.
آقایی، محمدعلی؛ رضا زاده، جواد؛ اسماعیلی نسب، مریم؛ میرهادی، سید امیرحسین. (1401). بررسی‌ عوامل‌ روانشناسی‌ تاثیرگذار بر قصد فردی‌ در هر یک از روش‌های مدیریت‌ سود: کاربست تئوری رفتار برنامه ریزی شده. دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری. ۷ (۱۴) :۲۸۹-۳۲۵.
Ajzen, I., 1991. The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50 (2): 179–211.
پناهی، بلال؛ فتحی، محمد رضا؛ مهدیه نجف آبادی، علی؛ رضی محب سراج، سمیه. (1401). بررسی الگوی ارتباطی بین رفتارهای گذشته و سواد مالی با قصد سرمایه‌گذاری در بازار سهام با نقش میانجی متغیرهای فردی. توسعه و سرمایه, 7(2), 173-189.
Ajzen, I., 2011. The theory of planned behaviour: Reactions and reflections. Psychology and Health, 26 (9): 1113–1127.
ثابت، سیدامیر؛ آیباغی اصفهانی؛ عبدالباقی عطاآبادی. (۱۴۰۴). تحلیل مقایسه‌ای سوگیری‌های رفتاری مؤثر بر تصمیمات سرمایه‌گذاران: شواهدی از فراتحلیل پژوهش‌های تجربی مالی رفتاری. مدیریت دارایی و تأمین مالی، ۱۳(۴)، ۵۷-۷۶.
Aydemir, S.D., and Aren, S. 2017. Do the effects of individual factors on financial risk-taking behaviour diversify with financial literacy? Kybernetes, 46:1706–1734.
جمعه‌خان، همدرد. (۱۴۰۴). بررسی تأثیر سواد مالی، استراتژی سرمایه‌گذاری و اهداف توسعه پایدار بر سودآوری سازمانی با تعدیل‌گری حمایت دولت. کنفرانس ملی مدیریت و اقتصاد. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
Azhar, Z., Azilah, N., and Syafiq, A. 2017. Investment awareness among young generation. In International Conference on Business and Management Research (pp. 126–135).
جهانگیر فیض آبادی, احمد . (1404). چارچوب سیاستی برای ارتقای سواد مالی در ایران. تحقیقات مالی، سال 27، دوره 1، صص 114-139.
Baker, H. K., and Nofsinger, J. R. (2010). Behavioral Finance: Investors, Corporations, and Markets. Wiley. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118258415
حامدی، فاطمه؛ ملانظری، مهناز؛ شعاع کاظمی، مهرانگیز؛ رحمانی، علی. (1401). بررسی کاربرد تئوری‌های انتشار نوآوری و رفتار برنامه‌ریزی‌شده در فرایند پذیرش گزارشگری یکپارچه توسط مدیران دانشگاه‌های ایران. دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری.۷ (۱۴) :۷۹-۱۱۷.
Bunyamin, M., and N. A. Wahab. 2022. The influence of financial behaviour on financial risk tolerance in investment decision: A conceptual paper. International Journal of Industrial Management, 14: 529–542.
حسن‌زاده، آتنا؛ دهقان، عبدالمجید؛ علیخانی، محسن. (۱۳۹۸). تأثیر سواد مالی و درک ریسک بر انتخاب سرمایه‌گذاری در بورس اوراق بهادار تهران. مهندسی مالی و مدیریت اوراق بهادار (مدیریت پرتفوی)، سال ۱۰، دوره ۴۱، صص ۹۰–۱۰۸.
Chen, H., and R. P. Volpe. 1998. An analysis of personal financial literacy among college students. Financial Services Review, 7 (2): 107–128.
شاهعلی‌زاده، رامین؛ نیکومرام، هاشم؛ حیدرپور، فرزانه. (1400) نقش رهبری اخلاقی، هویت حرفه‌ای و هویت سازمانی بر قصد هشداردهی خطاکاری حسابرسان مستقل. دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری. ۶ (۱۲) :۲۱۳-۲۴۶.
Ciranka, S., and van den Bos, W. 2021. Social norms in adolescent risk engagement and recommendation. British journal of developmental psychology, 39(3): 481-498.‌
صادقی یخدانی، غزل؛ اژدری، علی؛ اشکورجیری، همایون. (1403). تأثیر باورها و وسعت تعاملات اجتماعی سرمایه‌گذاران بر تمایل به سرمایه‌گذاری آن‌ها با توجه به نقش تعدیل‌کنندگی سواد مالی. دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری. ۹ (۱۸) :۴۱۹-۴۶۳
Conner, M. 2020. Theory of planned behavior. In Tenenbaum, G., Eklund, R. C. (Eds.), Handbook of Sport Psychology: 1–18.
طوطیان، صدیقه؛ سیده‌زاده، ساینا. (۱۴۰۰). رابطه سواد مالی با شرایط وام‌دهی بانک‌های تجاری و دسترسی به اعتبارات رسمی در شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران. مطالعات کمی در مدیریت، سال ۱۲، دوره ۴۴، صص ۷۵–۱۰۶.
Cupák, A., P. Fessler, J. W. Hsu, and P. R. Paradowski. 2020. Confidence, financial literacy and investment in risky assets: Evidence from the Survey of Consumer Finances.
عارف منش، زهره؛ دهقانی اشکذری، محمد مهدی؛ احمدی، زهرا؛ صفاری کرمانی، حمیده. (1402). بهزیستی روانشناختی و تصمیم‌گیری اخلاقی حسابداران با نقش میانجی تمایل به ریسک‌پذیری فردی: مطالعه موردی حسابداران شرکت‌های کاشی استان یزد. دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری. ۸ (۱۵) :۷۵-۱۲۰.
Darwish, F. S. E. M. 2025. Financial literacy and investment decision: an empirical study from the Palestine Stock Exchange. Frontiers in Behavioral Economics, 4: 1444022.‌
کریمیان، محمدرضا. (۱۴۰۳). رفتار برنامه‌ریزی‌شده و تمایل به سرمایه‌گذاری در بورس با نقش میانجی هوش مالی. دوازدهمین کنفرانس بین‌المللی تحقیقات بین‌رشته‌ای در مدیریت، حسابداری و اقتصاد در ایران، تهران.
Dohmen, T., Falk, A., Huffman, D., Sunde, U., Schupp, J., and Wagner, G. G. 2011. Individual risk attitudes: Measurement, determinants, and behavioral consequences. Journal of the European Economic Association, 9(3), 522–550. https://doi.org/10.1111/j.1542-4774.2011.01015.x
محمدی، کوهسار؛ طولیان‌اصفهانی، صدیقه؛ ولیخانی، ماشاءاله. (۱۳۹۷). بررسی تأثیر سواد مالی بر میزان مشارکت سرمایه‌گذاری در شرکت‌های بورس اوراق بهادار تهران. چهارمین کنفرانس ملی توانمندسازی جامعه در حوزه علوم انسانی و مطالعات مدیریت، تهران.
East, R. 1993. Investment decisions and the theory of planned behaviour. Journal of Economic Psychology, 14(2), 337–375. https://doi.org/10.1016/0167-4870(93)90006-7
مدنی، مهدی؛ نبی‌زاده، احمد. (۱۴۰۳). بررسی تأثیر سواد مالی بر قصد سرمایه‌گذاری در بازار سهام با در نظر گرفتن گرایش و کنترل‌های رفتاری سرمایه‌گذاران و تأکید بر هنجارهای اخلاقی و ذهنی. راهبرد مدیریت مالی، سال ۱۲، دوره ۲، صص ۱۱۳–۱۳۲.
Fernandes, D., J. G. Lynch Jr., and R. G. Netemeyer. 2014. Financial literacy, financial education, and downstream financial behaviors. Management Science, 60 (8): 1861–1883.
مقصودی، نصراله؛ نظری، سمانه. (۱۴۰۲). اهمیت سواد مالی برای تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاری در بازار سرمایه (مرور ادبیات). نشریه علمی رویکردهای پژوهشی نوین مدیریت و حسابداری، سال ۷، دوره ۲۷، صص ۱۴۳۵–۱۴۵۵.
Frees, D., A. Gangal, and C. Shaviro. 2024. Quantifying the causal effect of financial literacy courses on financial health. arXiv preprint, arXiv:2405.01789.
میرمحمدی‌صدرآبادی، محمد؛ شاکریان، حامد. (۱۳۹۸). بررسی نقش سواد مالی و دانش مالی در تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران جهت سرمایه‌گذاری. مدیریت کسب‌وکار، سال ۱۱، دوره ۴۳، صص ۳۱۱–۳۳۵.
Garcia, M. J. R. 2013. Financial education and behavioral finance: New insights into the role of information in financial decisions. Journal of Economic Surveys, 27 (2): 297–315.
نداف، مهدی؛ سینایی، حسنعلی؛ دزفولی، هاجر. (۱۳۹۴). نقش ویژگی‌های روان‌شناختی در رفتار سرمایه‌گذاران در بورس اوراق بهادار تهران. پژوهش‌های روانشناختی در مدیریت، ۱(۱)، ۹-۲۹.
Gholami, B., Rahmati, D., and Goudarzi, M. 2016. Examining the effects of behavioral biases of investors on Tehran Stock Exchange efficiency using trends and consistency in firms’ financial performance during 1997–2006. Problems and Perspectives in Management, 14(3 Special Issue): 348–355.
نظری‌پور، محمد؛ زکی‌زاده، بابک. (۱۴۰۱). تحلیل رفتار سرمایه‌گذاران حقیقی براساس تئوری رفتار برنامه‌ریزی‌شده: با تأکید بر خوش‌بینی–بدبینی و سواد مالی. پژوهش‌های مالی و رفتاری در حسابداری، سال ۲، دوره ۴، صص ۶۴–۸۳.
Hafitri, N. E., Norisanti, N., and Saori, S. 2023. The Effect of Financial Literacy, Risk Tolerance on Stock Investment Decisions through Financial Behavior as a Mediating Variable. Dinasti International Journal of Economics, Finance and Accounting, 6(4): 4807–4822.
یزدانیان، نرگس؛ سابقی، هدیه. (۱۳۹۸). کاربرد تئوری رفتار برنامه‌ریزی‌شده در تصمیمات سرمایه‌گذاری در ابزارهای نوین مالی اسلامی. پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، سال ۴، دوره ۱، صص ۶۸–۷۹.
Hanlon, M., Yeung, K., and Zuo, L. 2022. Behavioral economics of accounting: A review of archival research on individual decision makers. Contemporary Accounting Research, 39(2): 1150–1214.
یوسف‌نژاد، ربابه؛ ملکیان‌کله‌بستی، اسفندیار. (۱۴۰۴). تأثیر رفتار مالی، دانش مالی، نگرش مالی و عوامل فردی- اجتماعی بر رفتار سرمایه‌گذاران. دانش سرمایه‌گذاری، سال ۱۴، دوره ۵۵، صص ۲۲۷–۲۴۲.
Heo, W., A. G. Rabbani, and J. M. Lee. 2021. Mediation between financial risk tolerance and equity ownership: Assessing the role of financial knowledge underconfidence. Journal of Financial Services Marketing, 26: 169–180.
Hyrsky, K., and Tuunanen, M. 1999. Innovativeness and risk-taking propensity: A cross-cultural study of Finnish and U.S. entrepreneurs and small business owners. Liiketaloudellinen Aikakauskirja, 3(99): 238–256.
Ivković, Z., and S. Weisbenner. 2007. Information diffusion effects in individual investors’ common stock purchases: Covet thy neighbors’ investment choices. The Review of Financial Studies, 20 (4): 1327–1357.
Jalilvand, A., Noroozabad, M. R., and Switzer, J. 2018. Informed and uninformed investors in Iran: Evidence from the Tehran Stock Exchange. Journal of Economics and Business, 95: 47–58.
Jalilvand, A., and Noroozabad, M. R. 2016. Recent evidence on investors’ behavior in the Tehran Stock Exchange: Preliminary evidence and future insights. Journal of Financial Research, 18(1).
Kashif, M., A. Zarkada, and T. Ramayah. 2018. The impact of attitude, subjective norms, and perceived behavioural control on managers’ intentions to behave ethically. Total Quality Management and Business Excellence, 29 (5–6): 481–501.
Kitonyi, S. 2023. Sentiment, risk appetite, demographic characteristics and stock returns of individual investors at the Nairobi Securities Exchange. Doctoral dissertation, University of Nairobi.
Klapper, L., Lusardi, A., and van Oudheusden, P. 2015. Financial Literacy Around the World: Insights from the Standard & Poor’s Ratings Services Global Financial Literacy Survey. https://gflec.org/wp-content/uploads/2015/11/Finlit_paper_16_F2_singles.pdf
Kumar, P., Beg, S., and Shafeeq, M. 2025. Understanding Investor Behavior: The Impact of Risk Perception, Financial Stress, and Literacy on Investment Decisions. The Review of Finance and Banking, 17(1): 25-40.‌
Lusardi, A., and Mitchell, O. S. 2014. The economic importance of financial literacy: Theory and evidence. American Economic Journal: Journal of Economic Literature, 52(1): 5–44.
Lusardi, A., and O. S. Mitchell. 2011. Financial literacy and retirement planning in the United States. Journal of Pension Economics and Finance, 10 (4): 509–525.
Mahapatra, M. S., and R. Mishra. 2020. Behavioral influence and financial decision of individuals: A study on mental accounting process among Indian households. Cogent Economics and Finance, 8 (1): 1827762.
Maheshwari, H., A. K. Samantaray, R. R. Panigrahi, and L. K. Jena. 2025. Financial literacy in predicting investment decisions: Do attitude and overconfidence influence? International Journal of Social Economics, 52 (2): 220–235.
Memon, M. A., Ting, H., Cheah, J. H., Thurasamy, R., Chuah, F., and Cham, T. H. (2020). Sample size for survey research: Review and recommendations. Journal of applied structural equation modeling, 4(2), i-xx.‌
Mishra, R. 2018. Financial literacy, risk tolerance and stock market participation. Asian Economic and Financial Review, 8(12): 1457–1471.
Mukhdoomi, A. M., and Shah, F. A. 2023. Risk Tolerance in Investment Decisions: Are Personality Traits the Real Triggers?. NMIMS Management Review, 31(4): 256-264.‌
Naddaf, M., Sinaee, H., and Dezfuli, H. 2015. Studying the relationship between psychological traits and investors activity in Tehran Stock Exchange. Psychological Researches in Management, 1(1): 9–29. (In Persian)
Oginni, O. 2025. Social norms shape investment behavior: What can advisors do about it?
Pahlevi, R. W., and Oktaviani, I. I. 2018. Determinants of individual investor behaviour in stock investment decisions. Financial Review, 1(2): 53–61.
Rahmayanti, P. L. D., I. P. H. Sasrawan, and N. N. K. Yasa. 2025. Decoding investment intentions: Uncovering how risk tolerance, financial literacy, and subjective norms drive students to begin stock investing. Asian Journal of Economics, Business and Accounting, 25(2): 157–166.
Sabet, S. A., Aibaghi Esfahani, S., and Abdolbaghi Ataabadi, A. 2025. Behavioral biases in investor decision-making: A comparative meta-analysis of behavioral finance research. Journal of Asset Management and Financing, 13(4): 57–76. (In Persian)
Sivaramakrishnan, S., M. Srivastava, and A. Rastogi. 2017. Attitudinal factors, financial literacy, and stock market participation. International Journal of Bank Marketing, 35 (5): 818–841.
Song, C. L., D. Pan, A. Ayub, and B. Cai. 2023. The interplay between financial literacy, financial risk tolerance, and financial behaviour: The moderator effect of emotional intelligence. Psychology Research and Behavior Management: 535–548.
Suresh, G. 2024. Impact of financial literacy and behavioural biases on investment decision-making. FIIB Business Review, 13 (1): 72–86.
Utami, E. M., Gusni, G., Yuliani, R., and Pesakovic, G. 2025. Financial knowledge and social influence on Generation Z intention to invest: The mediating role of financial attitude and literacy. Media Ekonomi Dan Manajemen, 40(1): 121-147.‌
Weber, E. U., A. R. Blais, and N. E. Betz. 2002. A domain‐specific risk‐attitude scale: Measuring risk perceptions and risk behaviors. Journal of Behavioral Decision Making, 15 (4): 263–290.
Weber, E. U., Blais, A.-R., and Betz, N. E. 2002. A domain‐specific risk‐attitude scale: Measuring risk perceptions and risk behaviors. Journal of Behavioral Decision Making, 15(4), 263–290. https://doi.org/10.1002/bdm.414
Yanti, F., and E. Endri. 2024. Financial behavior, overconfidence, risk perception, and investment decisions: The mediating role of financial literacy. International Journal of Economics and Financial Issues, 14 (5): 289–298.
حسابداری ارزشی و رفتاری
دوره 10، شماره 19
تابستان 1404
صفحه 205-245