الگوی یکپارچه‌سازی تأثیرات زیست‌محیطی در گزارشگری مالی: چارچوبی برای افشا و حسابداری پایدار

نویسندگان
علی عطا عبید 1
علی آشتاب 2
پرویز پیری 3
1 دانشجوی دکتری حسابداری، دانشکدۀ اقتصاد و مدیریت، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران.a.attaobaid@urmia.ac.ir
2 دانشیار، گروه حسابداری، دانشکده اقتصاد و مدیریت، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران (نویسنده مسئول).
3 دانشیار، گروه حسابداری، دانشکده اقتصاد و مدیریت، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران. p.piri@urmia.ac.ir
چکیده
هدف این پژوهش، طراحی و ارائه الگویی برای افشا و گزارشگری هزینه‌ یابی زیست‌ محیطی و حسابداری پایدار است که چارچوبی برای یکپارچه‌ سازی تأثیرات زیست‌ محیطی در صورت‌ های مالی فراهم می‌آورد. این تحقیق در سال 1403 و در پاسخ به آگاهی روز افزون از مسائل زیست‌ محیطی و تأثیر آن‌ ها بر پایداری کسب‌ و کار انجام می‌شود. پژوهش حاضر از نظر هدف، اکتشافی بوده و با رویکرد کیفی اجرا گردیده است. در بخش کیفی، با استفاده از روش تئوری داده‌ بنیاد، 13 نفر از خبرگان دانشگاهی، مدیران و کارشناسان ارشد حوزه حسابداری زیست‌ محیطی در ایران با روش نمونه‌ گیری هدفمند و تا رسیدن به اشباع نظری انتخاب شدند. داده‌ ها از طریق مصاحبه‌ های نیمه‌ ساختار یافته جمع‌ آوری و با استفاده از نرم‌ افزار MAXQDA تحلیل شده‌اند. الگوی اولیه طراحی‌ شده متشکل از 93 کد پایه بود که در قالب 11 مقوله اصلی شامل مکانیزم‌ های مالی، مکانیزم‌ های توسعه‌ ای، مکانیزم‌ های اجتماعی، مکانیزم‌ های مدیریتی، مکانیزم‌ های راهبردی، اطلاعات حسابداری، عوامل قانونی، عوامل اقتصادی، تحلیل هزینه، ارزیابی پروژه‌ های سرمایه‌ ای، و مکانیزم‌ های عملکرد و انگیزش دسته‌ بندی شدند. جهت اطمینان از اعتبار الگوی ارائه‌ شده، عوامل شناسایی‌ شده با استفاده از روش دلفی فازی مورد غربالگری قرار گرفتند و در نهایت، مدل نهایی در مرحله اعتبار سنجی مورد تأیید خبرگان واقع شد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که یکپارچه‌ سازی تأثیرات زیست‌ محیطی در صورت‌ های مالی نیازمند توجه به مجموعه‌ ای جامع از مکانیزم‌های مختلف است. اثرات زیست‌ محیطی در صورت‌ های مالی باید نه‌ تنها به‌ عنوان معیاری برای انطباق، بلکه به‌ عنوان رویکردی استراتژیک در کسب‌ و کار برای دستیابی به پایداری مورد توجه قرار گیرد. این الگو می‌تواند چارچوبی کاربردی برای شرکت‌ های ایران و سایر کشورهای در حال توسعه فراهم کند تا ملاحظات زیست‌ محیطی را به‌ طور مؤثرتری در گزارشگری مالی و تصمیم‌گیری‌ های استراتژیک خود ادغام کنند.
کلیدواژه‌ها
یکپارچه‌سازی تأثیرات زیست‌محیطی
گزارشگری مالی
حسابداری پایدار

عنوان مقاله English

A Model for Integrating Environmental Impacts into Financial Reporting: A Framework for Disclosure and Sustainable Accounting

نویسندگان English

Ali Atta Obaid 1
Ali Ashtab 2
Parviz Piri 3
1 PhD Student, Department of Accounting, Faculty of Economics and Management, Urmia University, Urmia/Iran - a.attaobaid@urmia.ac.ir
2 Associate Prof, Department of Accounting, Faculty of Economics and Management, Urmia University, Urmia, Iran (Corresponding author)
3 Associate Professor, Department of Accounting, Faculty of Economics and Management, Urmia University, Urmia, Iran - p.piri@urmia.ac.ir
چکیده English

The objective of this research is to design and propose a model for the disclosure and reporting of environmental costing and sustainability accounting, which provides a framework for integrating environmental impacts into financial statements. This research is conducted in the year 1403 (2024) in response to the growing awareness of environmental issues and their impact on business sustainability. The present study is exploratory in terms of objective and has been executed with a qualitative approach. In the qualitative section, using the Grounded Theory method, 13 academic experts, managers, and senior specialists in the field of environmental accounting in Iran were selected via purposive sampling until theoretical saturation was reached. Data were collected through semi-structured interviews and analyzed using MAXQDA software. The initially designed model consisted of 93 open codes, which were categorized into 11 main categories including financial mechanisms, developmental mechanisms, social mechanisms, managerial mechanisms, strategic mechanisms, accounting information, legal factors, economic factors, cost analysis, capital project evaluation, and performance and incentive mechanisms. To ensure the validity of the proposed model, the identified factors were screened using the Fuzzy Delphi method, and ultimately, the final model was confirmed by experts in the validation phase. The results of this research indicate that integrating environmental impacts into financial statements requires attention to a comprehensive set of various mechanisms. Environmental effects in financial statements should be considered not only as a criterion for compliance but also as a strategic approach in business to achieve sustainability. This model can provide a practical framework for companies in Iran and other developing countries to more effectively integrate environmental considerations into their financial reporting and strategic decision-making.


کلیدواژه‌ها English

Environmental Impact Integration
Financial reporting
Sustainable Accounting
Afolabi, H., Ram, R., & Rimmel, G. (2022). Harmonization of Sustainability Reporting Regulation: Analysis of a Contested Arena. Sustainability, 14(9), 5517.
آبگینه، مریم؛ قنبری، مهرداد؛ رحمانی، محمود. (1402)، ارائه مدل عملکرد مالی بر اساس افشای اطلاعات زیست محیطی در شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران، دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، سال دوازدهم، شماره 40، صص 17-38.
Arif, S., and G. Abdulazeez. 2023. The Role of Attributes Based Costing Technology in Achieving Sustainable Development Goals. Journal of Business Review، 8(2): 39-51.
اخگر، محمد امید , امینی, پیمان و مرادی, آزاده . (1400). بررسی تأثیر عملکرد زیست‌محیطی بر ریسک سقوط قیمت سهام با تأکید بر ارتباطات سیاسی در بورس اوراق بهادار تهران. نشریه پژوهش های حسابداری مالی, 13(2), 101-120.
Ayinla, B.S., C.U. Ike, O.F. Asuzu, A. Atadoga, N.L. Ndubuisi, and R.A. Adeleye. 2024. Environmental costing and sustainable accounting: A comprehensive review: Delving into methods of accounting for environmental impacts in financial statements. World Journal of Advanced Research and Reviews، 21(2): 235-251.
اسماعیلی کیا, غریبه و اوشنی, محمد . (1401). پایداری مالی شرکت و گزارشگری مالی متقلبانه: نقش کیفیت ساز و کارهای راهبری شرکتی. مجله دانش حسابداری, 13(2), 83-104.
Azizi, S. , Salari, H. , Ranjbar, M. H. and Khodadadi, D. (2020). Provide a Comprehensive Model of the Relative Importance of Environmental Accounting Indicators Using Modeling (SEM).. Empirical Studies in Financial Accounting, 17(66), 173-203.
پورخانی ذاکله‌بری، مظفر؛ جهانشاد، آزیتا؛ حیدرپور، فرزانه. (1399). ارائه الگویی برای افشاء اطلاعات پایداری شرکتی و ارزیابی اثرعوامل مرتبط با تئوری علامت‌دهی و ذینفعان بر گزارشگری این اطلاعات. دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری، 5 (10)، 421-385.
Beams, F. A. (1970). Accounting for environmental costs and liabilities. Journal of Accountancy, 129(2), 48-52.
حساس‌یگانه، یحیی؛ باباجانی، جعفر؛ تقوی‌فرد، محمدتقی؛ آرین‌پور، آرش. (1397). تحلیل عملکرد پایدار زیست محیطی و تأثیر آن بر هزینه سرمایه شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران . دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری، 3 (5)، 39-1.
Bennett, M., & James, P. (1998). The green bottom line: Environmental accounting for management. Greenleaf Publishing.
درگاهی, حسن و بهرامی غلامی, مینا . (1390). عوامل مؤثر بر انتشار گازهای گلخانه‌ای در اقتصادهای منتخب کشورهای صنعتی و کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) و توصیه‌های سیاستی برای ایران: رویکرد داده‌های پانل. پژوهشنامه اقتصاد انرژی ایران, 1(1), 73-99.
Burnett, R. D., & Hansen, D. R. (2008). Ecoefficiency: Defining a role for environmental cost management. Accounting, Organizations and Society, 33(6), 551-581.
دره زرشکی, ابوالفضل , حیرانی, فروغ و تفتیان, اکرم . (1401). ارائه الگوی حسابرسی مالی زیست محیطی جهت نظارت بر شرکت های دولتی ایران. پیشرفت‌های حسابداری, 14(1), 37-58.
Burritt, R. L., Hahn, T., & Schaltegger, S. (2002). Towards a comprehensive framework for environmental management accounting—Links between business actors and environmental management accounting tools. Australian Accounting Review, 12(27), 39-50.
رنجبر اردکانی، صمد؛ اصغری زاده، عزت‌الله؛ نیکبخت، محمدرضا. (1403)، طراحی مدل گسترش حسابداری مدیریت زیست‌محیطی تولید پاک‌ در صنایع شیمیایی و پتروشیمی، مطالعات مدیریت راهبردی دفاع ملی، سال هشتم، شماره 19، صص 63-90. (29)،
Burritt, R. L., S. Schaltegger, and K. L. Christ. (2021). Environmental Accounting and the Management Challenge. In Oxford Research Encyclopedia of Environmental Science.
سپاسی, سحر و رمضانی, محمدجواد . (1399). کاربرد حسابداری مدیریت زیست‌محیطی در شناسایی هزینه‌های زیست‌محیطی. مطالعات حسابداری و حسابرسی, 9(35), 37-48.
Chovancová, J., M. Majerník, P. Drábik. and Z. Štofková. 2023. Environmental Technological Innovations and the Sustainability of their Development. Ecological Engineering & Environmental Technology، 24(4): 245-252.
سپاسی، سحر و رمضانی، محمدجواد. (1399)، کاربرد حسابداری مدیریت زیست محیطی در شناسایی هزینه‌های زیست محیطی، مطالعات حسابداری و حسابرسی، سال نهم، شماره 35، صص37-48.
Christ, K. L., & Burritt, R. L. (2013). Environmental management accounting: The significance of contingent variables for adoption. Journal of Cleaner Production, 41, 163-173.
شهابی، صالح؛ جمشیدی نوید، بابک؛ قنبری، مهرداد. (1404)، بررسی مدیریت هزینه‌های زیست محیطی در شرکت‌های پتروشیمی پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران با استفاده از شاخص‌های عملکرد مالی، دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، سال چهاردهم، شماره 55، صص 111-127.
Elkington, J. (1997). Cannibals with forks: The triple bottom line of 21st century business. Capstone Publishing.
شیخ زادآبکنار، لیدا؛ پورحیدری، امید؛ تائبی نقندری، امیرحسین. (1403)، تأثیر فشارهای اجتماعی، ارزش سهام و حسابداری زیست‌محیطی بر کیفیت گزارشگری مالی متقلبانه، حسابداری و منافع اجتماعی، سال چهاردهم، شماره 1، صص1-26.
Fatah, R. D., and R. A. S. Jaf. 2023. Green Concepts and Material Flow Cost Accounting Applications for Manufacturing Company: Approach for Company Sustainability. Russian Law Journal، 11(9S): 572-579.
صراف ف., & آقابالایی بختیار ح. (1401). حسابرسی محیط زیست: ابزاری نوین در مدیریت زیست محیطی سازمان‌ها. نشریه علمی رویکردهای پژوهشی نوین مدیریت و حسابداری, 6(20), 708-716.
Fibriani, K., T Taufiq. and I.Y. Yusnaini. 2020. The Effect of Financial Performance and Environmental Costs toward Environmental Performance in Coal-Mining Companies Listed on the Indonesia Stock Exchange 2015-2018. Облiк i фiнанси، 7(2): 158-168.
صراف، فاطمه و آقابالایی‌بختیار، ‌حنانه. (1401)، حسابرسی محیط زیست: ابزاری نوین در مدیریت زیست محیطی سازمان‌ها، رویکردهای پژوهشی نوین در مدیریت و حسابداری، سال هشتم، شماره 5، صص 777-785.‎
Freedman, M., & Jaggi, B. (2005). Global warming, commitment to the Kyoto protocol, and accounting disclosures by the largest global public firms from polluting industries. The International Journal of Accounting, 40(3), 215-232.
طالب‌نیا، قدرت اله؛ صارمی نیا، مهسا؛ جعفرپور، هومن. (1400)، مروری بر حسابداری محیط زیست، مطالعات حسابداری و حسابرسی، سال دهم، شماره 39، صص 45-67.
Gardner, T. A., Benzie, M., Börner, J., Dawkins, E., Fick, S., Garrett, R., Godar, J., Grimard, A., Lake, S., Larsen, R. K., Mardas, N., McDermott, C. L., Meyfroidt, P., Osbeck, M., Persson, M., Sembres, T., Suavet, C., Strassburg, B., Trevisan, A., West, C., & Wolvekamp, P. (2019). Transparency and sustainability in global commodity supply chains. World Development, 121, 163–177.
عزیزی، صدیقه؛ سالاری، حجت اله؛ رنجبر، محمدحسین؛ خدادادی، داوود. (1401)، ارایه الگویی به منظور شناسایی و رتبه‌بندی شاخص‌های حسابداری زیست محیطی با استفاده از تکینک ORESTE و بر مبنای رویکرد گراندد تئوری، علوم و تکنولوژی محیط زیست، سال بیست و سوم، شماره 11، صص 99-114.
Global Reporting Initiative. (1997). Sustainability reporting guidelines. GRI.
فاطری، علی؛ حجازی، رضوان و مشایخی، بیتا . (1402). ارائه الگوی گزارشگری پایداری برای شهرداری‌ها. مجله دانش حسابداری, 14(3), 59-86.
Global Reporting Initiative. (2016). GRI 306: Effluents and Waste 2016. GRI Standards.
قهرمانی، طیبه (1403)، یکپارچه‌سازی سیستم‌های حسابداری زیست محیطی در شهرداری‌ها: ارزیابی هزینه های خارجی پروژه‌های عمرانی، یازدهمین همایش بین‌المللی مدیریت، حسابداری و اقتصاد در توسعه پایدار، مشهد.
Gray, R., & Bebbington, J. (2001). Accounting for the environment. Sage Publications.
کریمی واحد، شهناز؛ پاکمرام، عسگر؛ بحری ثالث، جمال؛ جبارزاده کنگرلویی، سعید. (1402)، توسعه الگوی حسابداری پایداری مبتنی بر نظریه زمینه بنیان، دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، سال دوازدهم، شماره 46، صص 313-328.
Hansen, D. R., & Mowen, M. M. (2007). Managerial accounting. South-Western Cengage Learning.
مبارک آبادی، هوشنگ و قربانی، بهروز. (1389)، حسابداری زیست محیطی، گامی در راستای نیل به توسعه پایدار، همایش ملی انسان، محیط زیست و توسعه پایدار.
Hansen, D. R., & Mowen, M. M. (2018). Cornerstones of cost management (4th ed.). Cengage Learning.
نخعی، کریم؛ کریم‌زاده، ‌بهاره؛ جاویدی، ‌تکتم. (1400)، بررسی و نگرش شرکتی حسابداری زیست محیطی، چهارمین کنفرانس ملی و نخستین کنفرانس بین المللی الگوهای نوین مدیریت و کسب و کار، تهران، صص128-134.‎
Howes, R. 2013. Environmental cost accounting: coming of age? tracking organizational performance towards environmental sustainability. In The Triple Bottom Line : 13(23):99-112. Routledge.
نظریان، راحله؛ تفتیان، اکرم؛ حیرانی، فروغ. (1400). واکاوی محرک‌های گزارشگری زیست محیطی: کاربست فراترکیب. دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری، 6 (11)، 382-341.
Hussain, M. D., M. S. B. A. Halim, and A. B. Bhuiyan. 2016. Environmental accounting and sustainable development: an empirical review. International Journal of Business and Technopreneurship, 6(2): 335-350.
نورالدین، مصطفی و پورزمانی، زهرا. (1401)، افشای اطلاعات زیست محیطی در گزارشگری مالی.‎ تحقیقات حسابداری، 1(1)، 12-56.
Institute of Chartered Accountants in England and Wales. (2004). Sustainability: The role of accountants. ICAEW.
International Accounting Standards Board. (2004). Discussion paper: Preliminary views on accounting standards for small and medium-sized entities. IASB.
Jasch, C. (2003). The use of Environmental Management Accounting (EMA) for identifying environmental costs. Journal of Cleaner Production, 11(6), 667-676.
KPMG. (2022). The KPMG survey of sustainability reporting 2022. KPMG International.
Kameel, A. K., and A. F. Festus. 2023. Analysis of Environmental Accounting and Reporting Practices of Listed Banking Companies in Nigeria. Journal of Finance and Accounting, 11(4): 134-142.
Klychova, G., and E. A. Gallyamov. 2023. Issues of environmental cost accounting in crop production at the present stage. International Accounting, 26(12): 1354-1373.
Lamberton, G. (2005). Sustainability accounting—A brief history and conceptual framework. Accounting Forum, 29(1), 7-26.
Letmathe, P., and R. K. Doost. 2018. Environmental cost accounting and auditing. In Green Accounting: 23 (94):359-365.
Linowes, D. F. (1972). Socio-economic accounting. The Conference Board Record, 9(11), 58-61.
Manetti, G. (2014). Defining the Content of Sustainability Reports in Nonprofit Organizations: Do Stakeholders Really Matter? Journal of Nonprofit & Public Sector Marketing, 26(1), 1–17.
Marinho Neto, H. F., F. Agostinho, C.M. Almeida. R. R. Moreno García, and B. F.Giannetti. 2018. Activity-based costing using multicriteria drivers: an accounting proposal to boost companies toward sustainability. Frontiers in Energy Research, 6 (36) : 39-57.
Meral, G,. & Murat, G,. (2025). Environmental Accounting Disclosures and Financial Performance: Evidence from the Banking Sector, Sustainabilit, 17(8), 35-69.
Mhmoud, M., T. A. Hamad. and M. Amen. 2023. Proposed Framework for Environmental Accounting Systems to Achieve Sustainable Development in the Construction Sector. Journal of Environmental Science, 52(8):125-135.
Mobley, S. C. (1970). The challenges of socio-economic accounting. The Accounting Review, 45(4), 762-768.
Parker, L. D. (2005). Social and environmental accountability research: A view from the commentary box. Accounting, Auditing & Accountability Journal, 18(6), 842-860.
Putri, L. G. N. E., I. Ariana. and M.D Saputra. 2021. Environmental Cost Accounting Treatment and Their Effect on Financial Statements and Assessment of Sustainability Performance at PT Alove Bali. Journal of Applied Sciences in Accounting, Finance, and Tax, 4(2): 97-104.
Qian, W., Burritt, R., & Monroe, G. (2011). Environmental management accounting in local government: A case of waste management. Accounting, Auditing & Accountability Journal, 24(1), 93-128.
Sapozhnikova, N. G., and M. Tkacheva. 2021. Environmental category of reporting on sustainable development of the corporation. International Accounting, 24(10):1103-1122.
Sapuan, N. M., N.F. Haron, V. Kumaran, N. S. Saudi, and A.R. Ridzuan. 2022. Green Building Best Practices in Achieving Energy and Environmental Sustainability. Environmental Management and Sustainable Development, 11(4): 74-92.
Schaltegger, S., & Burritt, R. (2017). Contemporary environmental accounting: Issues, concepts and practice. Routledge.
Schaltegger, S., Bennett, M., Burritt, R. L., & Jasch, C. (Eds.). (2008). Environmental management accounting for cleaner production. Springer.
Selvaraj, N. (2023). Analyzing the Relationship of Criticality of Parameters in Green Business Practices of Micro and Small Enterprises in Madurai, Tamil Nadu. ICTACT Journal of Management Studies, 8(4): 1654-1658.
Senn, J., and S. Giordano-Spring. 2020. The limits of environmental accounting disclosure: enforcement of regulations, standards and interpretative strategies. Accounting, Auditing & Accountability Journal, 33(6): 1367-1393.
Sianipar, R. S., and U. Syaipudin. 2023. Exploring How Environmental Accounting Impact Company Value: A Literature Review. International Journal of Asian Business and Management, 2(6): 931-946.
Stanwick, P. A., & Stanwick, S. D. (1998). The relationship between corporate social performance, and organizational size, financial performance, and environmental performance: An empirical examination. Journal of Business Ethics, 17(2), 195-204.
U.S. Environmental Protection Agency. (1995). An introduction to environmental accounting as a business management tool: Key concepts and terms. EPA Office of Pollution Prevention and Toxics.
United Nations. (2012). System of Environmental-Economic Accounting: Central framework. UN Publications.
Yakhou, M., & Dorweiler, V. P. (2004). Environmental accounting: An essential component of business strategy. Business Strategy and the Environment, 13(2), 65-77.
utua, K., Powell-Turner, J., Spiers, M., & Callaghan, J. (2025). An In-Depth Analysis of Barriers to Corporate Sustainability. Administrative Sciences, 15(5), 1–33.
حسابداری ارزشی و رفتاری
دوره 10، شماره 19
تابستان 1404
صفحه 325-377