تاثیر آگاهی و قضاوت اخلاقی حسابداران در تمایل به گزارش تخلفات مالی با تاکید بر نقش تعدیل‌گر شدت اخلاقی درک شده

نویسندگان
پریا دیباکیا 1
اعظم شکری چشمه سبزی 2
مهدی مرادزاده فرد 3
1 دانشجوی دکترای حسابداری، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران (p.diba1367@gmail.com)
2 استادیار گروه حسابداری، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران(نویسنده مسئول)
3 دانشیار گروه حسابداری، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران (moradzadehfard@yahoo.com)
10.52547/aapc.6.12.168
چکیده
رخداد تخلفات مالی اخیر در ایران ضمن تبعات منفی اقتصادی، سیاسی و اجتماعی آثار مخربی بر اعتماد عموم مردم وارد نموده است. گزارش تخلفات مالی، ابزار کنترلی مهمی در شناسایی و جلوگیری از تخلفات مالی محسوب می‌شود. مطالعات قبلی اذعان می‌دارند که تمایل به گزارش تخلفات تحت تأثیر عواملی قرار دارد که با شناسایی این عوامل می‌توان شناخت بهتری از ابعاد مبهم این پدیده کسب نمود. بنابراین شناخت عوامل مؤثر بر قضاوت­ها و تصمیم­های حسابداران و حسابرسان، می‌تواند در دست‌یابی به راه‌کارهایی که منجر به بهبود و ارتقاء رفتارهای اخلاقی از جمله گزارش تخلفات در حرفه حسابداری و حسابرسی می‌شود، راه‌گشا باشد. پژوهش حاضر با استفاده از ﻣﺪل تصمیم‌گیری اخلاقی "اﻗﺘﻀﺎیی ـ مساله"، در صدد است با تبیین تمایل حسابداران به گزارش تخلفات مالی با تاکید بر نقش تعدیل‌گر شدت اخلاقی درک شده، گامی در جهت کشف جنبه‌های جدید در حوزه گزارش تخلفات بردارد. این پژوهش، از نوع پژوهش‌های پیمایشی است و نمونه آماری پژوهش را 173 نفر از دانش‌آموختگان رشته حسابداران شاغل در بخش‌های مختلف شرکت‌های دولتی و خصوصی تشکیل می‌دهند.. اطلاعات مورد نیاز این پژوهش از طریق تکمیل پرسشنامه در سال 1399 و با روش نمونه‌گیری غیراحتمالی جمع‌آوری شده است. نتایج حاصل از آزمون فرضیه‌ها با استفاده از مدل‌سازی معادلات ساختاری به روش حداقل مربعات جزئی نشان می‌دهد که آگاهی اخلاقی تاثیر مثبت و معناداری بر قضاوت اخلاقی حسابداران دارد و شدت اخلاقی درک شده در این رابطه نقش تعدیل‌گر ایفا می‌کند. همچنین نتایج نشان می‌دهد که قضاوت اخلاقی حسابداران تاثیر مثبت و معناداری بر تمایل آنان به گزارش تخلفات مالی به مراجع داخل و خارج سازمان دارد و این رابطه به‌واسطه متغیر شدت اخلاقی درک شده تعدیل نمی‌گردد. به‌طور کلی نتایج بیانگر آن است که ﻣﺪل تصمیم‌گیری اخلاقی اﻗﺘﻀﺎیی ـ مساله، تا حدودی منجر به درک بهتری از عوامل موثر بر گزارش تخلفات مالی می‌گردد. لذا ضروری است که یکی از عمده‌ترین دغدغه‌‌های حسابداران در سطوح مختلف مدنظر قرادادن اخلاق و اصول اخلاقی برای ایجاد بستری مناسب برای بهبود عملکرد حرفه حسابداری باشد.
کلیدواژه‌ها
آگاهی اخلاقی
قضاوت اخلاقی حسابداران
گزارش تخلفات مالی
مدل تصمیم‌گیری اقتضایی ـ مساله

عنوان مقاله English

Effect of accountants’ moral awareness and moral judgement on whistleblowing intention: The moderating role of perceived moral intensity

نویسندگان English

paria dibakia 1
azam shokri cheshmeh sabzi 2
mahdi moradzadeh fard 3
1 Ph.D Student of Accounting, Karaj Branch, Islamic Azad University, Karaj, Iran ( (p.diba1367@gmail.com)
2 Assistant Professor of Accounting, Karaj Branch, Islamic Azad University, Karaj, Iran
3 Associate Professor of Accounting, Karaj Branch, Islamic Azad University, Karaj, Iran (moradzadehfard@yahoo.com)
چکیده English

Recent financial wrongdoings in Iran have had negative economic, political and social consequences and have eroded public trust. Whistleblowing is an important control mechanism for detecting and preventing financial wrongdoings. Studies have shown that whistleblowing intention is influenced by a variety of factors. Understanding the factors that influence the judgements and decisions of accountants and auditors can help promote moral behaviors such as whistleblowing in the accounting and auditing professions. The present research uses the issue-contingent model to explain new aspects of whistleblowing by examining accountants’ propensity to report financial wrongdoings with an emphasis on the mediating role of perceived moral intensity. This research uses a survey methodology and the sample consists of 173 accounting graduates working in various departments of public and private companies who are selected using non-probabilistic sampling. The required data are collected from 173 questionnaires completed by accountants in 2020. Partial least squares structural equation modeling (PLS-SEM) is used for data analysis. The results show that moral awareness has a significant positive effect on accountants’ moral judgement, and perceived moral intensity plays a moderating role in this relationship. The results also indicate that accountants’ moral judgement has a significant positive effect on their intention to report financial wrongdoings to internal and external authorities, but this relationship is not moderated by perceived moral intensity. Overall, the results suggest that the issue-contingent model of ethical decision making contributes to a better understanding of key factors in whistleblowing intention. Therefore, it is necessary for accountants at different levels to consider morality and ethical principles to create an environment that is conducive to better accounting performance.

کلیدواژه‌ها English

Moral awareness
moral judgement
Whistleblowing
issue-contingent model of ethical decision making
Ahmad Buniamin, M. A., and M. F. Mohd Mahali. 2015. Ethical reasoning as contextual predictor of whistle-blowing intention. Journal of Administrative Science ,12(1): 35-46.
بولو، قاسم و اکبریان شورکایی، رضا. (1396)، بررسی رابطه پدیده تماشاگری، قدرت شواهد و مسئولیت ادراک‌شده با احتمال گزارشگری تقلب، دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری، سال دوم، شماره3، صص ۱-۳۲.
Ahmad, S. A., M. Smith., Z. Ismail., and R. M. Yunos. 2012. Internal Whistle-blowing Intentions: A Study Demographic and Individual Factors. Journal of Modern Accounting and Auditing 8(11): 1632-1645.
بیگی هرچگانی، ابراهیم؛ بنی مهد، بهمن؛ رئیس‌زاده، سید محمدرضا؛ رویایی، رمضانعلی. (1395)، ارزش‌های انگیزشی و هشداردهی اخلاقی حسابرسان درباره خطاکاری، اخلاق در علوم و فنّاوری، سال دوازدهم، شماره 4، صص 2-16.
Alleyne, P., M. Hudaib,. and R. Pike. 2013. Towards a conceptual model of whistle-blowing intentions among external auditors. The British Accounting Review, 45(1): 10-23.
بیگی هرچگانی، ابراهیم؛ بنی مهد، بهمن؛ رئیس‌زاده، سید محمدرضا؛ رویایی، رمضانعلی. (1395)، بررسی تاثیر ویژگی رفتاری فرصت طلبی بر هشداردهی حسابرسان، دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری، سال اول، شماره ۲، صص 65-95.
Bednar, D. E., and T. D. Fisher. 2003. Peer referencing in adolescent decision making as a function of perceived parenting style', Adolescence, 38(152).
جعفری، علیرضا؛ فروغی، میثم؛ نادری بنی، رحمت‌اله. (1393). عوامل موثر بر قضاوت‌های اخلاقی در بین جامعه حسابداران رسمی ایران، فصلنامه علمی پژوهشی حسابداری مالی، سال ششم، شماره 22، صص133-114.
Bock, T. 2001. Ethical Judgement.
حاجیها، زهره و راشکی گزنه، علی. (1396)، رابطۀ اخلاق حسابداری با توان تصمیم گیری و رفتار مدیران، اخلاق در علوم و فنّاوری، سال دوازدهم، شماره 2، صص ۱۵۵-۱۶۰.
Brennan, N., and J. Kelly. 2007 .A study of whistleblowing among trainee auditors. The British Accounting Review, 39(1): 61-87.
دریایی، مجید؛ هاشم نیکو مرام؛ خان محمدی، محمد حامد. (1399)، تأثیر فرهنگ سازمانی بر گزارش خطا کاری سازمانی در حرفه حسابرسی، پژوهش‌های حسابداری مالی وحسابرسی، شماره 46، صص 27-50.
Butterfield, K. D., L. K. Trevin., and G. R. Weaver .2000 .Moral awareness in business organizations: Influences of issue-related and social context factors. Human relations, 53(7): 981-1018.
دلاور، علی. (1388)، مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی، تهران: انتشارات رشد.
Chiu, R. K .2003 .Ethical judgment and whistleblowing intention: Examining the moderating role of locus of control. Journal of Business Ethics, 43: 65-74.
رسولی، نسرین و ترابی، محمد امین. (1397)، گام به گام با SMART PLS 3، تهران: مولفین طلایی.
Clements, L. H., and T. Shawver. 2011 .Moral intensity and intentions of accounting professionals to whistleblow internally. Journal of Forensic Studies in Accounting and Business, 3(1): 67-82.
ساریخانی، مهدی؛ ایزدی‌نیا، ناصر؛ دائی کریم‌زاده، سعید. (1397)، بررسی عوامل موثر بر قصد گزارشگری تقلب با استفاده از مثلث تقلب و تئوری رفتار برنامه‌ریزی شده: از دیدگاه حسابداران، دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری، سال سوم، شماره 6، صص 105-135.
Cohen, J. 1992. A power primer. Psychological bulletin, 112(1), 155.
ساریخانی، مهدی؛ ایزدی‌نیا، ناصر؛ دائی کریم‌زاده، سعید. (1398)، بررسی قصد گزارشگری تقلب با استفاده از تئوری رفتار برنامه‌ریزی شده و نقش تعدیل‌گری شدت اخلاقی، دانش حسابداری مالی، سال ششم، شماره 1، صص 75-105.
Dalton, D., and R. R. Radtke. 2013. The joint effects of Machiavellianism and ethical environment on whistle-blowing. Journal of business ethics, 117(1): 153-172.
سپاسی، سحر. (1390)، تدوین مدل تصمیم‌گیری‌های اخلاقی حسابداران رسمی با رویکرد بومی، رساله دوره دکتری حسابداری، دانشکده مدیریت دانشگاه تهران.
Dworkin, T. M., and M. S. Baucus. 1998 .Internal vs. external whistle-blowers: a comparison of whistle-blowering processes, Journal of Business Ethics 17(12): 1281-1298.
سرلک، نرگس. (1387)، اخلاق حسابداری، فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، سال سوم، شماره 1و2، صص 71-82.
Ferrel, O.C., L.G. Gresham., and J. Fraedrich. 1989. A Synthesis of Ethical Decision Models for Marketing, Journal of Macro-Marketing, 9, Fall: 55-63.
عاطفی، مرجان و برزگر، الهه. (1396)، رابطۀ اخلاق پولی و ادراک اخلاقی دانشجویان حسابداری با درک اقدامات تردیدآمیز، اخلاق در علوم و فنّاوری، سال دوازدهم، شماره 2، صص۱۱۷-۱۲۶.
Ferrell, O. C., and L. G. Gresham. 1985 .A contingency framework for understanding ethical decision making in marketing. Journal of Marketing, 49: 87-96.
عسگری، مرتضی. (1392)، بررسی رابطه بین مسائل اخلاقی و تصمیم گیری حسابرسان، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی.
Fuller, L. R., and T. J. Shawver. 2020. Will Cognitive Style Impact Whistleblowing Intentions?. In Research on Professional Responsibility and Ethics in Accounting. Emerald Publishing Limited.
فیروزی، مریم و برزگر الهه. (1397)، رابطه میان جنبه‌های موقعیتی حسابداران و تصمیم به اعلام و انتشار اقدامات غیراخلاقی، اخلاق در علوم و فنّاوری، 13سال سیزدهم، شماره 2، صص ۱۱۹-۱۲۸.
Gökçe, A. T .2013 . Teachers’ value orientations as determinants of preference for external and anonymous whistleblowing". International Journal of Humanities and Social Science, 3(4):163-173.
کابلی، مونا سادات؛ رحمانی، علی؛ نیکومرام، هاشم؛ رهنمای رودپشتی، فریدون. (1399)، اثربخشی ارزش‌های انگیزشی شوآرتز و اخلاق حرفه‌ای حسابداری بر گزارشگری مالی متقلبانه، فصلنامه علمی ـ مطالعات تجربی حسابداری مالی،شال هفدهم، شماره 66، صص 50-27.
Haines, R., M. D. Street., and D. Haines. 2008 .The influence of perceived importance of an ethical issue on moral judgment, moral obligation, and moral intent. Journal of Business Ethics, 81(2): 387-399.
کاشانی‌پور، محمد؛ کرمی، غلامرضا؛ خنیفر، حسین؛ شعبانی، کیوان. (1398) بررسی قصد هشداردهی حسابرسان مستقل درباره خطاکاری: کاربرد نظریه رفتار برنامه ریزی شده، دو فصلنامه حسابداری ارزشی و رفتاری، سال چهارم، شماره 8، صص 63-91.
Hair Jr, J. F., Hult, G. T. M., Ringle, C., & Sarstedt, M. 2013. A primer on partial least squares structural equation modeling (PLS-SEM). Sage Publications..
گرکز، منصور و دازه، نوشین. (1394)، رابطۀ بین استدلال اخلاقی، طرز تفکر، نیت و تمایل اخلاقی حسابداران رسمی، فصلنامه اخلاق در علوم و فناوری، سال دهم، شماره1، صص 115-123.
Hanjani, A., A. Purwanto., and , R. K. A. Kusumadewi. 2018. The Impact of Ethical Judgment, Locus of Control, and Organizational Commitments to Whistleblowing. Journal of Auditing, Finance, and Forensic Accounting 6(2): 97-104
گلدوست، مجید؛ طالب نیا، قدرت الله؛ اسماعیل زاده مقری، علی؛ رهنمای رودپشتی، فریدون؛ رویایی، رمضانعلی. (1397)، ارزیابی تأثیر ادراک اخلاقی و شهود بر قضاوت اخلاقی حسابداران نسبت به گزارش تخلفات تخلفات مالی در بخش عمومی، دانش حسابداری مالی، سال پنجم، شماره 3، صص 1-24.
Holm, K., P. Nokelainen., and K. Tirri. 2011. Intercultural and interreligious sensitivity scales, In Measuring multiple intelligences and moral sensitivities in education, Brill Sense: 101-120.
مومنی، منصور و فعال قیومی، علی. (1394)، تحلیل‌های آماری با استفاده از SPSS، تهران: گنج شایگان.
Jones, J., D. W Massey., and L. Thorne. 2003 .Auditors'ethical Reasoning: Insights From Past Research And Implications for The Future. Journal Of Accounting Literature: 22-45.
مهدوی، غلامحسین و قاسمی، میثم. (1388)، تأثیر سازه‌های اجتماعی قانون‌گرایی، اطمینان‌طلبی، سطح تحصیلات، فردگرایی، جنسیت، رشته‌ی تحصیلی و سابقه‌های ‌کاری بر افشاگری مالی، پیشرفت‌های حسابداری، سال اول، شماره 1، صص 215-191.
Jones, T .1991 .Ethical decision making by individuals in organizations: An issue-contingent model. Academy of Management Review, 16(2):366-395.
نژادتولمی، بابک؛ رهنمای رودپشتی، فریدون؛ نیکو مرام، هاشم؛ وکیلی فرد، حمید رضا. (1398). بررسی تمایل به افشاگری تقلب حسابداری در بین حسابداران بخش خصوصی و عمومی مبتنی بر عدالت رویه ای، تعاملی و توزیعی. دانش حسابداری مالی, سال ششم، شماره4، صص 47-75.
Jubb, P. 1999. Whistle-blowing: a restrictive definition and interpretation. Journal of Business Ethics, 12(1): 77-94.
نمازی, محمد و ابراهیمی، فهیمه. (1393)، بررسی تأثیر متغیر تعدیلی شدت اخلاقی ادراک شده بر قصد گزارش داخلی موارد تقلب توسط حسابداران، بررسی‌های حسابداری، سال دوم، شماره 5، صص109-133.
Jubb, P. 2000. Auditors as whistle-blowers, International Journal of Auditing, vol. 4:153-167.
نمازی، محمد و ابراهیمی، فهیمه. (1395)، مدل‌بندی و تعیین اولویت عوامل مؤثر بر قصدگزارش تقلب‌های مالی توسط حسابداران، مطالعات تجربی حسابداری مالی، شماره 49، صص 1-28.
Kaplan, S. E., and J. J. Schultz. 2007. Intentions to report questionable acts: An examination of the influence of anonymous reporting channel, internal audit quality, and setting, Journal of Business Ethics, 71(2): PP. 109-124.
نمازی، محمد و رجب دری، حسین. (1398)، آزمون "الگوی کاربردی توسعه پایدار اخلاق حرفه‌ای حسابداری" با استفاده از تحلیل عاملی تائیدی، پژوهش‌های حسابداری مالی وحسابرسی، شماره 43، صص1-26.
Kohlberg, L .1984 .Essays on moral development. The psychology of moral development.
هیر، جوزف؛ هالت، توماس؛ رینگل، کریستن؛ سارستد، مارکو (1393)، مدلسازی معادلات ساختاری کمترین مربعات جزئی (PLS-SEM)، ترجمه دکتر آذر و غلامزاده، تهران، انتشارات نگاه دانش (2013).
Latan, H., C. J. C. Jabbour., and A. B. L. de Sousa Jabbour. 2017. Ethical awareness, ethical judgment, and whistleblowing: A moderated mediation analysis. In Partial Least Squares Path Modeling, Springer, Cham: 311-337.
Lind, G .1985 .Growth and regression in moral-cognitive development. Harding.
Lind, G .2000 .Review and appraisal of the moral judgment test (MJT). University of Konstanz.http://www.unikonstanz.de/ag-moral/pdf/Lind-2000_MJT-Review-and-Appraisal.pdf
Liyanarachchi, G., & Newdick, C. 2009. The impact of moral reasoning and retaliation on whistle-blowing: New Zealand evidence. Journal of Business Ethics, 89(1): 37-57
Mesmer-Magnus, J. R., C. and Viswesvaran .2005 .Whistleblowing in organizations: An examination of correlates of whistleblowing intentions, actions, and retaliation. Journal of Business Ethics, 62:277-297.
Miceli, M. P., and J. P. Near. 1984 .The relationships among beliefs, organizational position, and whistle-blowing status: A discriminant analysis. Academy of Management Journal, 27: 687-705.
Miceli, M. P., and J. P. Near. 1985 .Characteristics of organizational climate and perceived wrongdoing associated with whistle- blowing decisions. Personnel Psychology, 38: 525-545.
Miceli, M. P., and J. P. Near. 1988 .Individual and situational correlates of whistleblowing. Personnel Psychology, 41 :267-281.
Miceli, M. P., and J. P. Near., and T. M. Dworkin. 2008. Whistle-blowing in organizations. Psychology Press.
Morris, D .2004. Defining a moral problem in business ethics. Journal of Business Ethics, 49(4): 347-357.
Near, J. P., T. M. Dworkin., and M. P. Miceli. 1993. Explaining the whistle-blowing process: Suggestion from power theory and justice theory. Organization Science, 4(3): 393-411.
Near, J. P., and M. P. Miceli. 1985. Organizational dissidence: The case of whistleblowing. Journal of Business Ethics, 4(1): 1-16.
Near, J. P., and M. P. Miceli. 1996. Whistle-blowing: Myth and reality. Journal of Management, 22(3): 507-526.
Nejad Toolami, B., Rahnamay Roodposhti, F., Nikoomaram, H., Banimahd, B., Vakilifard, H. 2019. The Survey of Whistleblowing Intentions for Accounting Frauds Based on Demographic Individual Differences among Accounting Staff. International Journal of Finance & Managerial Accounting, 4(14): 1-13.
Neuman, L 2006. Social Research Methods: Quantitative and Qualitative Approaches, Third Edition. London: Allyn and Bacon.
Ponemon, L. A .1994. Comment: Whistle-blowing as an internal control mechanism: Individual and organizational considerations. Auditing: A Journal of Practice and Theory,13(2): 118-130.
Radcliffe, D. M. 2011. Training ethical decision makers.
Reidenbach, R. E., and D. P. Robin. 1990. Toward the development of a multidimensional scale for improving evaluations of business ethics. Journal of business ethics, 9(8): 639-653.
Rest, J. R .1986 .Moral development: Advances in research and theory. New York: Praeger.
Robin, D. P., R. E. Reidenbach., and P. J. Forrest .1996. The perceived importance of an ethical issue as an influence on the ethical decision-making of ad managers. Journal of Business Research, 35: 17-28.
Sharif, Z .2015. Intention Towards Whistle-Blowing Among Internal Auditors in the U.K. Doctoral thesis, University of Huddersfield.
Shawver, T. J. 2011. The effects of moral intensity on whistleblowing behaviors of accounting professionals. Journal of Forensic and Investigative Accounting, 3(2): 162-190.
Shawver, T. J., L. H. Clements., and J. T. Sennetti. 2015. How does moral intensity impact the moral judgments and whistleblowing intentions of professional accountants?. Research on Professional Responsibility and Ethics in Accounting, 19: 27-60.
Shawver, T. J., and T. A. Shawver. 2018. The impact of moral reasoning on whistleblowing intentions. In Research on professional responsibility and ethics in accounting, Emerald Publishing Limited.
Shawver, T. J., and W. F. Miller. 2017. Moral intensity revisited: Measuring the benefit of accounting ethics interventions. Journal of Business Ethics, 141: 587-603.
Singhapakdi, A., S. J. Vitell., and K. L. Kraft. 1996. Moral intensity and ethical decisionmaking of marketing professionals. Journal of Business Research, 36(3): 245-255.
Sweeney, B., and F. Costello .2009. Moral intensity and ethical decision-making: An empirical examination of undergraduate accounting and business students. Accounting Education, 18(1): 75-97.
Valentine, S., and L. Godkin. 2019. Moral intensity, ethical decision making, and whistleblowing intention. Journal of Business Research, 98: 277-288.
Wong, K. K. K. 2016. Mediation analysis, categorical moderation analysis, and higher-order constructs modeling in Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM): A B2B Example using SmartPLS. Marketing Bulletin, 26.
Xu, Y., and D. E. Ziegenfuss. 2008. Reward systems, moral reasoning, and internal auditors’ reporting wrongdoing. Journal of Business and Psychology 22(4): 323-331
Xu, Z. X., and H. K. Ma. 2015. Does honesty result from moral will or moral grace? Why moral identity matters. Journal of Business Ethics, 127(2): 371-384.
Zhang, J., R. Chiu., and L. Wei .2009. Decision-making process of internal whistleblowing behavior in China: Empirical evidence and implications. Journal of Business Ethics 88(1): 25-41.
حسابداری ارزشی و رفتاری
دوره 6، شماره 12
زمستان 1400
صفحه 168-212